جنبيه . و در مصحف عبد اللَّه و ابىّ ، « هلَّا » نوشته ( 1 ) است ، و معنى تحضيض متضمّن باشد معنى نفى را ، براى آن كه هلَّا فعلت كذا ، آن كس را گويند كه آن كار نكرده باشد ، تا توان گفتن او را كه چرا چنين نكردى . و قوله : * ( قَرْيَةٌ ) * ، مراد اهل قريه‌اند على حذف المضاف و اقامة المضاف اليه مقامه ، كقوله : وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ . . . ( 2 ) ، و قول آن كس كه گفت : * ( إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ ) * ، استثناى منقطع است از آن جا كه قوم مستثناست از قريه ، و آن چنين ( 3 ) نيست ( 4 ) ، غلط كرد ، براى آن كه قوم از قريه مستثنا نيست ، و هم از ( 5 ) قوم مستثناست ، براى آن كه آن جا مضاف محذوف است چنان كه بيان كرديم . و بعضى دگر گفتند : منقطع است از آن جا كه استثناى منقطع است ، ناجيان را از مهلكان استثنا كرد ، و اين را جارى مجراى آن كرد كه نابغه گفت ( 6 ) : [ وقفت فيها اصيلا لا اسائلها عيّت جوابا ] ( 7 ) و ما بالرّبع من احد الَّا أوارىّ [ لأياما ابيّنها و النّؤى كالحوض بالمظلومة الجلد ] ( 8 ) و اگر استثناى متّصل گويند هم روا باشد كه منصوب بود براى آن كه : ما جاءني احد الَّا زيد و الَّا زيدا رواست ، و اگر چه بدل نباشد ( 9 ) اين جا از استثنا . و در يونس ، چند لغت است . ضمّ « نون » و آن لغت مشهور است ، و كسر « نون » و آن قراءت طلحة بن مصرّف است و اعمش و جحدرى و عيسى در شاذّ ، و بعضى عرب گفتند : به فتح « نون » . و ابو زيد الانصارىّ حكايت كرد از بعضى عرب هم اين كلمه مع الفتحة و الضّمة و الكسرة ، و معنى آيت آن است : ما كانت قرية امنت ، هيچ اهل شهرى نبودند كه ايمان آوردند در وقت معاينهء عذاب ، كه ايشان را ايمان سود داشت ( 10 ) [ مگر قوم يونس كه ايشان عند معاينهء علامات عذاب ] ( 11 ) ايمان آوردند و خداى

--> ( 1 ) . آو ، بم ، آز : نبشته . ( 2 ) . سورهء يوسف ( 12 ) آيهء 82 . ( 3 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل : جنس . ( 4 ) . اساس : است ، به قياس با نسخهء آو ، تصحيح شد . ( 5 ) . مل و همهء . ( 6 ) . اساس و ديگر نسخه بدلها و ما بالرّبع من احد الَّا اوارىّ . ( 8 - 7 ) . اساس و ديگر نسخه بدلها : فاقد شاهد شعرى است ، تنها نسخهء آج ، در حاشيه با قلمى متفاوت از متن اين دو بيت را از نابغه آورده ، به قياس با اين نسخه و چاپ مرحوم شعرانى افزوده شد . ( 9 ) . اساس : باشد ، به قياس با نسخهء آو ، تصحيح شد . ( 10 ) . اساس : نداشت ، به قياس با نسخهء آو ، تصحيح شد . ( 11 ) . اساس : ندارد ، به قياس با نسخهء آو ، افزوده شد .